Educare, tijdschrift over leven en leren, jg 26, nr 4, 2008.
In gesprek met Adriënne Baars
Hij is verteller en geeft vertel-trainingen. In ‘Ode aan de Olifant’ gaat hij in op vertellen als levenskunst. Jac legt uit waarom het belangrijk is dat kinderen de kunst van het zelf vertellen ontdekken: ‘Met vertellen spin je aan je levensdraad’.
‘Zodra je vertelt, ben je al niet meer alleen. Kijk maar eens naar een kind dat speelt, hoe het fluistert in zichzelf. Het is volkomen gelukkig op zijn eiland’.
Verder: ‘ Een verhaal is een belangrijke remedie tegen haast en ongeduld. Als je in kleine kring een verhaal vertelt en de gezichten goed kunt zien, dan zie je iets wonderlijks gebeuren. Hoe mensen zich ontspannen als ze echt luisteren. Gezichten gaan als bloemen open.’
De vitale impuls behouden
Om uit te leggen wat vertellen met kinderen doet, wijst Jac op de wet van de zwaartekracht: ‘Waarom zouden kinderen zelf gaan bedenken hoe een verhaal afloopt, als je gewoon naar de volgende aflevering kunt kijken? Maar, hun vermogen om te dromen en te fantaseren mag niet te vroeg verloren gaan. Het is belangrijk om de vitale impuls te behouden, om zelf tegenwicht te kunnen bieden aan het geprogrammeerde, en om op eigen kracht een onzichtbare wereld te kunnen scheppen. Jonge kinderen hebben vaak een imaginair vriendje, dat wel degelijk heel levensecht mee wil spelen en eigen dingen doet. Maar zij zijn zelf de baas, zij kunnen bedenken wat er gaat gebeuren en houden zo grip op hun eigen wereld. Door zelf te vertellen komen kinderen innerlijk in beweging, zodat ze hun eigen ideeën onder woorden kunnen brengen en zich niet door het passieve van de TV laten platslaan. Vertellen kan helpen om dit innerlijke leven te stimuleren. Als we gaan vertellen sluiten we automatisch aan bij bronnen diep in het eigen onderbewuste. Wie dat vermogen behoudt, zal zich nooit vervelen en blijft ook, later, creatief in werksituaties.
Onthaasten
Haast en ongeduld zijn de grootste verslaving, wie heeft er nog tijd om rustig te wachten tot de appels geoogst worden? Aandacht scheppen met verhalen is een manier om aan haast te ontkomen. Op het moment dat er aandacht is, kan de ziel binnenkomen, zij verdraagt zich niet met haast. Dat wil niet zeggen dat de verhalen lang hoeven te zijn: juist een korte, bondige anekdote kan het moment ‘pakken’. De vitale impuls om verhalen te vertellen en te genieten van de verhalen van anderen kan thuis en op school gemakkelijk gestimuleerd worden. Er zijn leerkrachten voor nodig die zelf nog vertellen. In mijn vertelcursus ontmoet ik leerkrachten, vaak maar net hersteld van een burnout, die allang niet meer vertelden voor hun gevoel. Het vertellen had plaats moeten maken voor enkel uitleg en instructie. Ze waren achteruit geboerd tot een soort levende ‘bijsluiters’ bij de modulen. Het geestloze lesgeven heeft hen uitgeput.
Vergeleken met voorlezen of zelf lezen, voegt vertellen iets wezenlijks toe. Er is altijd improvisatie mogelijk, het verhaal kan ineens een andere wending krijgen. Een sprookje kan anders eindigen dan in het boek staat. Dit improviserend vertellen, zonder de angst voor het ‘optreden’ of voor de precieze voordracht, kan een traditie op zich zijn. Vroeger had je vertelhuizen, waar je heen kon gaan om een verhaal te horen of een lied te zingen. Het zou goed zijn om die traditie weer op te pakken, bijvoorbeeld door een vertelkring aan huis te beginnen. De onderwerpen zijn onuitputtelijk.
Vertellen biedt geborgenheid
Vertellen in een klas is, zelfs voor iemand die dat vaker doet, niet altijd even gemakkelijk. Een origineel begin is een goed aanknopingspunt. Jac: “Om de juiste sfeer te scheppen deelde ik in een klas een keer zwijgend een theelichtje aan alle kinderen uit. Dat mochten ze aansteken en naar een grote schaal brengen. Een andere keer vroeg ik de kinderen om voor zichzelf een mooie indianennaam te bedenken, nadat ik eerst had verteld waarom indianen dat zo doen. Het voelde alsof de klas in een ander energieveld kwam, een speciale geborgenheid. Zo werkt vertellen.
Leren vertellen is ook een manier om verlegenheid, sociale onhandigheid of misplaatste arrogantie stap voor stap te overwinnen. Het contact dat door vertellen ontstaat, schept veiligheid, waardoor je al die ‘gedragskrukken’ los kunt laten.
Link naar Educare en naar Kenniscentrum Instituut voor de Tropen
Meer weten?